Vaak onvoldoende informatie over veiligheidsfuncties in de gebruiksaanwijzing

18/03/19

De meeste machines die tegenwoordig in de handel gebracht worden, bevatten tenminste één of meerdere besturingstechnische veiligheidsfuncties. Vaak is door de fabrikant de Performance Level-norm EN-ISO 13849-1 toegepast voor de realisatie van deze veiligheidsfuncties. De norm wordt dan ook vaak vermeld op de ‘EG Verklaring van overeenstemming’ behorende bij de CE-gemarkeerde machine. Maar hoe zit het met de gebruiksaanwijzing?

In de praktijk blijkt dat fabrikanten wel verklaren dat de machine in overeenstemming is met de PL-norm, maar in ieder geval niet voldoet aan de eisen met betrekking tot de informatie die opgenomen moet zijn in de gebruiksaanwijzing. Daarom deze attendering voor fabrikanten en gebruikers van machines op de door de norm vereiste gebruiksinformatie.

Veiligheidsbesturing in nieuwe machines

Een veiligheidsfunctie is in de norm ENISO 12100 gedefinieerd als:

  • ‘Machinefunctie waarvan een storing kan leiden tot een onmiddellijke toename van het (de) risico(‘s)’

In de praktijk zijn dit vaak besturingstechnische machinefuncties (elektrisch, hydraulisch en/of pneumatisch) bedoeld om mensen veilig met de machine te kunnen laten werken. Wanneer uit de risicobeoordeling een maatregel volgt die gebruik maakt van het besturingssysteem van de machine, kan dit beschouwd worden als een ‘veiligheidsfunctie’. Fabrikanten van nieuwe machines hanteren vaak de PL-norm (EN-ISO 13849-1) om de veiligheidsbesturing te realiseren. Behalve de PL-norm wordt ook de SILnorm EN-IEC 62061 toegepast. Hierbij zijn kwaliteit en betrouwbaarheid van de veiligheidsbesturing afgestemd op de potentiële veiligheidsrisico’s in de machine. Per veiligheidsfunctie wordt vastgesteld aan welk Performance Level (PLa t/m PLe) minimaal moet worden voldaan. Dit Performance Level kan beschouwd worden als een gemiddelde kans op gevaarlijk falen van een veiligheidsfunctie per uur waarbij de meest betrouwbare veiligheidsfunctie (PLe) een faalkans heeft van tenminste 10-7 per uur. De gebruikte architectuur van de hardware (uitgedrukt in categorie) is een belangrijk onderdeel van de PL-bepaling.

Informatie voor de gebruiker

Om de kwaliteit van de veiligheidsbesturing in een machine te borgen, moet de fabrikant een gestructureerd proces volgen van specificatie tot aan faalkansberekeningen, realisatie, verificatie, testen enzovoort. Dit alles moet worden gedocumenteerd en toegevoegd aan het Technisch Dossier van de machine. Dit Technisch Dossier vormt de onderbouwing en bewijslast dat de fabrikant aantoonbaar aan de relevante ‘productwetgeving’ voldoet (CE). Dit Technisch Dossier hoeft de fabrikant niet aan de gebruiker te verstrekken. Wel dient de fabrikant in de gebruiksaanwijzing de veiligheidsfuncties te documenteren.

Het komt in de praktijk echter regelmatig voor dat een fabrikant vooral de focus heeft op de ‘PL berekeningen’, waarbij de informatieverstrekking in de gebruiksaanwijzing te wensen over laat. Zoals in de PL-norm beschreven is, heeft de fabrikant de verantwoordelijkheid om in de gebruiksaanwijzing alle relevante informatie met betrekking tot het gebruik, in stand houden, onderhouden, levensduur/ vervangen en testen van veiligheidsfuncties op te nemen. Het zou namelijk erg jammer zijn wanneer een fabrikant bij de ontwikkeling van de machine zijn best doet om de betrouwbaarheid van een veiligheidsfunctie tot acht cijfers achter de komma te berekenen, maar dat de uiteindelijke gebruiker door onvoldoende informatie componenten gaat vervangen of de machine anders gaat gebruiken waardoor de berekende betrouwbaarheid teniet gedaan wordt en de machine misschien niet veilig genoeg meer is.

Voorbeeld:

Hoe borgt de machinefabrikant dat de veiligheidsfuncties over bijvoorbeeld tien jaar nog steeds betrouwbaar functioneren. Moet er specifieke informatie met betrekking tot vervangen of afstellen van componenten verstrekt worden, moeten bepaalde testen periodiek uitgevoerd worden, hoe moet er bij een storing gehandeld worden, enzovoort.

In tabel 1 is conform EN-ISO 13849-1 een overzicht gegeven van informatie met betrekking tot de veiligheidsbesturing die een fabrikant (wanneer dit relevant is voor de betreffende machine) minimaal middels de gebruiksaanwijzing aan de gebruiker moet verstrekken. Per onderwerp is een toelichting gegeven wat er met een eis bedoeld is. Let op, dit is géén limitatieve lijst, voor bepaalde veiligheidsfuncties kunnen aanvullende instructies of informatie vereist zijn.

Inkooptraject nieuwe machine(‘s)

Wanneer een fabrikant op de ‘EG verklaring van Overeenstemming’ met onder andere de Machinerichtlijn (2006/42/ EG) verklaart dat de machine in overeenstemming is met de PL-norm (EN-ISO 13849-1), wordt daarmee dus ook verklaard dat aan de informatievereisten uit de betreffende norm is voldaan. Tabel kan daarom gebruikt worden als leidraad om redelijk eenvoudig te controleren of de fabrikant met betrekking tot de veiligheidsbesturing aan zijn informatieverplichting heeft voldaan.

Als eerste stap kan in de gebruiksaanwijzing worden gecontroleerd of de aanwezige besturingstechnische veiligheidsfuncties met bijbehorende PL-levels en een referentie naar de toegepaste norm zijn opgenomen. Een volgende stap die eenvoudig te controleren zou moeten zijn, is op te zoeken wat de termijnen zijn waarop de componenten die deel uitmaken van een veiligheidsfunctie preventief vervangen moeten worden. Kijk daarnaast of er op basis van de veiligheidsbesturing van de machine informatie lijkt te ontbreken wat het in stand houden, functioneren, onderhouden van veiligheidsfuncties de komende twintig jaar bemoeilijkt. Regelmatig ontbreken deze gegevens in de gebruiksaanwijzing waarop u terug naar de fabrikant moet om die informatie alsnog te krijgen.

Het is in een inkooptraject van een nieuwe machine aan te bevelen om expliciet de verwachtingen met betrekking tot functionele veiligheid in de machine op voorhand af te stemmen. Hierbij kan het helpen om in een vroeg stadium de fabrikant erop te wijzen dat onder andere de gebruiksaanwijzing tijdens de afname van de machine gecontroleerd gaat worden op dit punt.

 

Tabel 1 Informatie over veiligheidsfuncties t.b.v. de gebruiksaanwijzing

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Tabel 1 Informatie over veiligheidsfuncties t.b.v. de gebruiksaanwijzing

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Tabel 1 Informatie over veiligheidsfuncties t.b.v. de gebruiksaanwijzing

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

DE PRAKTISCHE BENADERING

Afhankelijk van het aantal veiligheidsfuncties en de complexiteit van de veiligheidsbesturing is de fabrikant van de machine vrij om te bepalen hoe men de verplichte informatie in de gebruiksaanwijzing beschikbaar wil stellen. Hieronder volgt een voorbeeld hoe deze
informatieverstrekking in een praktische vorm in de gebruiksaanwijzing opgenomen zou kunnen worden, maar zoals gezegd is de fabrikant vrij om hier een eigen invulling aan te geven. Het is zonder meer aan te bevelen om een apart hoofdstuk (of paragraaf) te reserveren voor de informatie met betrekking tot de veiligheidsfuncties. Hierin kan dan een onderverdeling gemaakt worden in:

  1. Algemene informatie met betrekking tot de veiligheidsbesturing van de machine.
  2. Informatie met betrekking tot de specifieke besturingstechnische veiligheidsfuncties
  3. Informatie met betrekking tot de subsystemen waaruit een specifieke besturingstechnische veiligheidsfunctie is opgebouwd.

 

 

 

 

In de nu volgende tabellen is een voorbeeld gegeven van informatie die voor een veiligheidsfunctie in een gebruiksaanwijzing opgenomen kan worden. Hierin zijn de onderdelen 1,2 compleet beschreven en is van de subsystemen een voorbeeld gegeven van een input- en output-subsysteem.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Dennis van Loon, D&F Consulting BV

 

Geschreven door Dennis van Loon, Senior consultant Machine Safety bij D&F Consulting B.V.. Dennis is tevens TÜV certified Functional Safety Engineer (FS Eng TÜV Rheinland #9013/14, Machinery).

 

Vragen over machineveiligheid?

Heeft u vragen naar aanleiding van dit artikel of wilt u meer informatie over machineveiligheid of functionele veiligheid. Neem geheel vrijblijvend contact op met een van onze veiligheidsadviseurs:

  • telefonisch contact via (076) 50 40 340
  • stel uw vraag direct via het contactformulier  

Neem contact met mij op

versturen

Of bel ons direct op

076 5040 340