Veiligheid, te veel met ’t hoofd en te weinig met ‘t hart

07/04/17

In gesprek met Ingeborg Koopmans over haar kijk op veiligheid binnen de Nederlandse industrie, de impact van arbeidsongevallen en tips. Koopmans is inmiddels elf jaar Officier van Justitie bij het Functioneel parket bij het Openbaar Ministerie in ’s Hertogenbosch. In deze functie is zij bezig met de strafrechtelijke handhaving van economische, financiële en milieucriminaliteit. Tevens is zij sinds 1 januari 2016 één van de acht officieren die alle arbeidsongevallen in Nederland behandelen.

Rechtvaardigheid en maatschappelijke betrokkenheid

Strafrecht heeft Ingeborg Koopmans altijd geboeid, "iets met rechtvaardigheid en maatschappelijke betrokkenheid", zo noemt ze het zelf. 
Koopmans studeerde rechten in Leiden en komt via een docent destijds in aanraking met het handhaven van milieuwetgeving. Het onderwerp boeit haar meteen, waarop ze besluit extra vakken te volgen over milieu. Ingeborg KoopmansNa haar afstuderen gaat ze aan de slag als assistent in opleiding en schrijft ze een proefschrift getiteld: ‘Strafbaarstelling van milieuverontreiniging’. Na haar promotie werkt ze vervolgens enkele jaren als universitair docent straf- en strafprocesrecht aan de universiteit van Tilburg. In januari 2000 wordt ze benoemd als rechter commissaris (onderzoeksrechter), een periode die leerzaam is gebleken, vanwege de praktische kant van het werk en het samenwerken met verschillende belanghebbenden: advocaten, het Openbaar Ministerie en collega’s in de rechtbank.

Speelveld

Als onderzoeksrechter geeft ze toestemming voor telefoontaps, doet ze aanhoudingen en hoort ze talloze getuigen in allerlei strafzaken. Toch wordt dit na een aantal jaren en lijken behoorlijk saai, "bijna niet te geloven hé dat moord saai kan zijn?", aldus Koopmans. "Echter het motief voor moord is veelal een crime passionnel, winstbejag of gewoon omdat iemand een stoornis heeft, en de dader is niet altijd geholpen met het opleggen van een gevangenisstraf". De behoefte aan intellectuele uitdaging brengt haar, na een jaar kamervoorzitter te zijn geweest van de strafkamer in de rechtbank Roermond, haar huidige betrekking: Officier van Justitie belast met de strafrechtelijke handhaving van economische, financiële en milieucriminaliteit. In die functie richt Koopmans zich op het aanpakken van grote zaken met als voorbeelden Chemiepack, Dow Benelux, Willy Selten en Shell Moerdijk. Positieve effecten door handhaving van milieu en veiligheid zijn op lange termijn volgens Ingeborg: "verbetering van milieu, een eerlijker speelveld in de industrie en last but not least verbetering van de veiligheid".

Schokkend en zorgelijk

Een van de eerste grote onderzoeken betrof die van DOW Chemical. Deze zaak is tot nu toe één van de meest indrukwekkende geweest voor Koopmans.
"Zo’n groot bedrijf, een enorm budget voor veiligheid, en toch is er zoveel mis. Schokkend en zorgelijk tegelijk", is Koopmans uitgesproken mening. "Die grote jongens die zoveel geld uitgeven aan veiligheid en waar het urgentiebesef bij de leidinggevenden zo klein is".

Koopmans krijgt deze zaak onder haar hoede en onder het mom van 'gelijke monniken, gelijke kappen' zoekt ze de zaak tot op de bodem uit. Zo stuit ze op diverse ernstige incidenten, variërend van een lekkende benzeenleiding tot het ontsnappen van duizenden kilo’s kraakgastegen. Maar ook het regelmatig niet melden van dit soort ernstige ongevallen en het oppervlakkig uitvoeren van op grond van de wet verplicht ongevalsonderzoek door het bedrijf zelf. Door grote bedrijven aan te pakken en als voorbeeld te stellen door het opleggen van straffen wil het OM bewustwording creëren. DOW staat niet op zich. Uit een recent gepubliceerd proefschrift is naar voren gekomen dat er in de Botlek te Rotterdam tien tot vijftien bedrijven kunnen worden onderscheiden waar het niet zo veilig is. En volgens Koopmans is dat beeld zeker nog niet achterhaald. 

Verwijtbaar

Sinds 1 januari van dit jaar is Koopmans één van de acht officieren die alle arbeidsongevallen in Nederland behandelen. Het gaat hier om arbeidsongevallen met zeer zwaar lichamelijk letsel, of overlijden. Iedere officier behartigt een eigen regio; West-Brabant en Zeeland zijn de verantwoording van Koopmans. Een heel heftig aspect is het voeren van gesprekken met nabestaanden van (dodelijke) arbeidsongevallen. Die gesprekken maken veel indruk en raken haar écht, want "er is niets zo erg als wanneer iemand plotseling verwijtbaar overlijdt, nabestaanden raken in chronische rouw" aldus Koopmans. "In veel gevallen had door vooraf ingrijpen een tragedie kunnen worden voorkomen. Veelgehoorde overwegingen zijn dan ook: ‘hadden ze maar…’ en ‘als ze nu eens…' Echter daarop zal het antwoord nooit meer komen. Een recent voorbeeld van zo’n aangrijpend ongeval is een 15-jarige stagiaire die met zijn voet klem komt te zitten en daardoor enkele tenen moet missen en waarbij pezen worden doorgesneden. Hij zal zijn voet nooit meer goed kunnen gebruiken door dit arbeidsongeval in een magazijn. Deze jongeman zal voor de rest van zijn leven met een beperking door moeten en wellicht niet het leven kunnen leiden wat hij graag had gedaan".

Bewustwording in de samenleving

Vroeger was het Openbaar Ministerie (OM) erg gesloten in het naar buiten brengen van informatie. Vandaag de dag is dat anders. Veel meer informatie wordt gedeeld met de buitenwereld om een positief effect en een stukje bewustwording  in de samenleving te bereiken.

Het doel van het OM is enerzijds de samenleving bewuster te maken door strafzaken te doen. Het OM laat zien dat er aangepakt wordt, dat voorbeelden gesteld worden. Ongeoorloofd de veiligheids- en milieuregels negeren is geen optie meer. Anderzijds deelt het OM nu meer informatie dan jaren terug. Ingeborg zelf spreekt veel op congressen en bijeenkomsten over haar werkveld en ervaringen. Veiligheidscultuurladder Hudson

Weinig

Heeft het werk van het OM effect? De rode draad die Ingeborg signaleert  is "dat er maar weinig verandert". Op de veiligheidscultuurladder van Hudson zit het gros van de bedrijven nog steeds in de re-actieve fase volgens Koopmans. Het is en blijft moeilijk om de bedrijven te motiveren te bewegen naar de pro-actieve fase ondanks alle beloften die je kunt lezen in de jaarplannen. Hier zijn verschillende redenen voor aan te wijzen; één daarvan is het kosten aspect. Het blijkt lastig voor de bedrijfsleiding om de kosten voor preventie op waarde te schatten. Wat zou er zijn gebeurd als de preventieve maatregel niet was getroffen? Was er dan een incident geweest? Van welke aard? En met welke gevolgen? En wat zou dat dan gekost hebben? Deze vragen zijn lastig vooraf te beantwoorden.

De financiële en emotionele consequenties van een ongeval zijn echter vaak zeer groot. Denk hierbij aan: schade aan mensen in de vorm van lichamelijk letsel of psychische klachten omdat ze een collega hebben zien verongelukken. Maar ook achterop lopen in de productie en imago kun je hierbij optellen als grote kostenpost, de juridische procedures enzovoort.

Hoe zijn incidenten te voorkomen?

"Het omslagpunt waarop ik me zorgen ga maken is eenvoudig aan te geven. Dat ligt daar waar ik, als ik in een bedrijf rondloop en op de vraag hoe veiligheid is geregeld als antwoord krijg: ‘alles gaat goed’. Mijn vraag is dan altijd waar gaat het dan niet goed? De druk op iemands schouders kan zwaar zijn om een procedure af te keuren en daardoor de productie stil te leggen. Niet iedere persoon zal het aandurven om zo’n beslissing te nemen". Over het algemeen wordt er veel aan veiligheid gedaan, maar de indruk van Koopmans is dat dit te veel met het hoofd en te weinig met het hart gebeurd. "Bedrijven doen het omdat het moet, omdat de wet het voorschrijft of omdat ze gecertificeerd willen zijn, maar niet vanuit het hart omdat het bedrijf het zelf graag wil", aldus Ingeborg Koopmans.

NL veiligheidsniveau

"Het veiligheidsniveau van bedrijven in Nederland is moeilijk over één kam te scheren", vervolgt Koopmans "Maar er is wel een trend zichtbaar en dat is die van een terugtredende overheid qua toezichthouders. Het bedrijfsleven heeft in deze beslissing een belangrijke stem gehad. Bedrijven geven aan dat zij hun bedrijf autonoom kunnen besturen. Hun voornaamste beweegreden hiervoor is dat zij specialist zijn in hetgeen ze doen. Daarmee kiest het bedrijfsleven voor een stuk eigen verantwoordelijkheid. De terugtredende overheid zorgt echter wel voor dilemma’s. Niet zelden wordt met de vinger naar de overheid gewezen omdat er te weinig toezicht was. Aan de andere kant vraagt het bedrijfsleven zelf om bemoeienis van de overheid". Koopmans stelt dat het allereerst de verantwoordelijkheid van een bedrijf zelf is om de veiligheid op orde te hebben. "Een toezichthouder ziet ook niet altijd alles,  en hij hoeft en kan ook niet altijd alles zien".

Ethiek

Tot slot vragen we Koopmans om haar mening over adviesbureaus op het vlak van veiligheid. De verantwoordelijkheid van adviesbureaus, waar begint en eindigt deze? Koopmans geeft een pasklaar antwoord: "Het advies moet kloppen met de geldende wet- en regelgeving. Geef een juist advies’. Wees selectief in voor wie je werkt. Wil je wel geassocieerd worden met díe opdrachtgever? Durf nee te zeggen. Op de korte termijn loop je de opdracht mis, maar op lange termijn wordt je reputatie er steviger door. Hierdoor kun je op den duur een hogere adviesprijs vragen voor de kwaliteit die je levert. Als je tijdens het uitvoeren van het eerste deel van een opdracht constateert dat het bedrijf zaken niet op orde heeft, vraag je dan af of je deel twee wel wilt uitvoeren. Want ethiek is in mijn ogen een belangrijk onderdeel van veiligheid".

Drie-eenheid

Koopmans heeft ook voor bedrijven nog wel een paar tips:; "Bedrijf veiligheid vanuit het hart, geloof erin en niet omdat het moet. Veiligheid, gezondheid en milieu is een drie-eenheid die onlosmakelijk met elkaar is verbonden. Verbetering van veiligheid betekent een optimalisatie van het volledige bedrijfsproces. Chemiepack had te maken met talloze soms zeer ernstige milieuovertredingen waardoor de veiligheid direct negatief werd beïnvloedt. Hierdoor leidt een bedrijf verlies op meerdere vlakken".

Veilig naar huis

Een veilige werkdag begint bij jezelf, zeker als je een leidinggevende (voorbeeld)functie hebt. Geef het goede voorbeeld; zorg voor jezelf en je collega’s. Voor elkaar zorgen betekent ook elkaar aanspreken op onveilig gedrag. Samen veilig en gezond weer naar huis na het werk, dáár draait het om.

Dit artikel is geschreven door Marieke van den Wijngaard, D&F Consulting en tevens gepubliceerd in het vakblad Aandrijven en Besturen nr. 4. Download de publicatie hier:

Neem contact met mij op

versturen

Of bel ons direct op

076 5040 340