Aan de slag met veiligheidsgedrag!

25/02/19

Hoe kun je een behavior based safety (BBS) aanpak laten aansluiten op de bestaande (organisatie-)cultuur? In dit artikel gaat Safety Culture expert Davey Verbeek in op de mogelijkheden van BBS en hoe dit in de praktijk daadwerkelijk tot veilig gedrag kan leiden.

De termen behavior based safety en veiligheidscultuur zijn steeds vaker te lezen in literatuur rondom veiligheidskunde. Ook worden de termen veelvuldig door elkaar heen gebruikt als een verbeterprogramma rondom veiligheid en gedrag wordt vormgegeven. Bij het ontwerp van een verbeterprogramma zie ik organisaties regelmatig worstelen met het kiezen van de juiste benadering van een verbeterprogramma.

In mijn ogen valt dit samen met de vraag wat het hoger management precies wil bereiken met de verbetering; waar willen we naartoe? Allereerst kunnen we vaststellen dat er bij gedragsbeïnvloeding globaal sprake is van twee invalshoeken vanuit cultuur en gedrag. Toch zijn er belangrijke verschillen tussen beide benaderingen. Maar wat zijn de verschillen en hoe kan een gedragsmatige aanpak, zoals BBS, succesvol geïntroduceerd en toegepast worden in een organisatie?

Twee invalshoeken bij gedragsbeïnvloeding

De eerste invalshoek is gedrag beïnvloeden vanuit cultuur en daarmee de drijfveren; hierbij kiest de organisatie voor het beïnvloeden van normen, waarden en overtuigingen door vanuit een gedeelde missie en visie het dagelijks handelen richting te geven. De focus is het vergroten van het veiligheidsbewustzijn. Tijdens interactieve toolboxen of veiligheidsdialogen gaat het vooral over het “waarom” van veiligheid, zoals het melden van gevaarlijke situaties en het belang van het aanspreken op onveilig gedrag. Je kunt stellen dat het stimuleren van intrinsieke motivatie hierbij de basis is voor veilig werken.

De andere invalshoek is vanuit het beïnvloeden van veiligheidsgedrag van medewerkers, waarbij door het organiseren van feedback en interactie op de werkvloer het gewenste gedrag gestimuleerd kan worden. Hierbij is het van belang om de inzichten van het behaviorisme toe te passen, omdat deze stroming in de gedragspsychologie de omstandigheden waaronder bepaald gedrag vertoond wordt bestudeert en probeert dit gedrag te beïnvloeden door die omstandigheden te manipuleren.

Het belangrijkste principe van BBS is dat als het gewenste gedrag langdurig via beloning of correctie wordt gestimuleerd, de opvattingen over het gedrag zich aanpassen en het individu dit gewenste gedrag op den duur vrijwillig vertoont, zonder beloning of correctie. Het gaat hier vooral om het hoe aan de hand van specifiek, concreet en zichtbaar gedrag dat door de organisatie allereerst is vastgesteld. Bij deze benadering kan uiteindelijk het grootste bezwaar worden weggenomen van alleen het observeren van gedrag; dat het herkennen en signaleren van gevaren in de werkomgeving volledig buiten beschouwing gelaten wordt als je alleen observeert.  Daarmee zie je in de praktijk dat een BBS aanpak zeer geschikt is voor eenvoudige handelingen, maar minder voor complexe handelingen zoals het opvolgen van een management of change (MOC-) procedure of het opstellen van een taakrisicoanalyse (TRA).

Aanvullend op gedragsobservaties kunnen documenten zoals een trendanalyse van incidentenregisters de bevindingen uit gedragsobservaties onderbouwen. Het uitgangspunt is dat BBS zich richt zich op de meest kritische en risicovolle taken en handelingen binnen een organisatie. Ondanks dat je in de analyse kunt kijken naar de meest risicovolle en onveilige handelingen en gedragingen, dient het resultaat te zijn dat je het gewenste gedrag vaststelt en positief formuleert. In de praktijk blijkt meer dan eens dat het gezamenlijk vaststellen van gewenste gedragingen en gedragsregels zeer effectief is bij de start van een verbeterprogramma.

Veiligheidsgedrag begrijpen: ABC-analyse

Om het veiligheidsgedrag in een organisatie te begrijpen (en vervolgens te beïnvloeden) is een methode, zoals een ABC-analyse, (antecedenten, gedrag (behavior) en consequenties) geschikt om zichtbaar en feitelijk gedrag van medewerkers te analyseren. Dit kan door de antecedenten (de prikkels die vooraf gaan het gedrag) en de consequenties (wat er na het gedrag gebeurd) te onderscheiden bij het analyseren van onveilig gedrag. De meeste organisaties leggen de focus op antecedenten door meer borden, signalering en of veiligheidsregels op te hangen.

Door het gebruiken van bijvoorbeeld een ABC-analyse zou de focus zich moeten verplaatsen naar de consequenties; wat gebeurt er na het gedrag en welk gedrag wordt veelal in stand gehouden en positief bekrachtigd door leidinggevenden en management? Naast de fysieke werkomgeving (de antecedenten in de werkomgeving, zoals machineveiligheid en orde en netheid) spelen met name de sociale consequenties (door collega’s, informele leiders en of leidinggevenden) hierin een grote rol als het gaat om de belangrijkste voorspeller van toekomstig veiligheidsgedrag.

Toepassen van BBS in de praktijk

Als we de relatie leggen met de Veiligheidsladder is mijn conclusie dat een BBS aanpak zeer geschikt is voor organisaties die zich op trede 1, 2 en 3 bevinden. Daarbij zie je dat vanaf trede 4 intrinsieke motivatie van medewerkers vereist is, tevens een grotere betrokkenheid van medewerkers (bottom up) en dat daarbij het leiderschap steeds meer ontwikkeld naar belonen en motiveren. Daarnaast is in de praktijk te zien dat beide invalshoeken van zowel BBS en veiligheidscultuur voor gedragsbeïnvloeding vaak worden gecombineerd.

Voor organisaties van beperkte omvang kan een jaarlijkse Veiligheidsdag zeer geschikt zijn om met de gedragskan van veiligheid aan de slag te gaan  en binnen een jaar het veiligheidsgedrag significant te verbeteren. Voor bedrijven die al een cultuurprogramma hebben zou een BBS aanpak een continu onderdeel uit kunnen maken van het programma dat zich alsmaar door blijft ontwikkelen op basis van de specifieke risico’s.

De invalshoeken van zowel gedrag en cultuur kunnen elkaar versterken. Met als een praktisch voorbeeld dat in interactieve toolboxen zowel het hoe en het waarom van aanspreken op (on)veilig gedrag en melden van incidenten worden besproken en af wordt gesloten met een concrete (gedrags-)afspraak.

BBS is een meer praktische manier om veilig gedrag te stimuleren en in een relatief korte periode zichtbaar en merkbaar resultaat te behalen. En het is goed te beseffen dat door het belonen en corrigeren van het gewenste veiligheidsgedrag het gewenste gedrag op den duur vrijwillig wordt vertoond zonder dat correctie of beloning nog nodig is. Helemaal geen aandacht meer het gewenste gedrag leidt overigens wel tot “drift” waarbij veiligheidsgedrag weer gestaag zal afnemen. Maar bedenk ook dat door beloning en correctie de opvattingen over het gedrag zich naar verloop van tijd aanpassen en onderliggende waarden worden gecreëerd die de veiligheidscultuur alleen maar versterken.

Een voorbeeld uit de praktijk

Een bedrijf van ongeveer vijftig medewerkers uit de voedingsmiddelenbranche wilde veiligheidsgedrag verbeteren naar aanleiding van een ernstig ongeval. Tijdens de jaarlijkse Veiligheidsdag is het onderwerp veiligheid en gedrag door interactieve workshops geïntroduceerd. In verschillende korte workshops doorlopen we verschillende rondes, opgebouwd vanuit:

Rondes veiligheidscultuurspel

 

  • De Droom: waar willen we naar toe?
  • De Spiegel: hoe doen we het nu?
  • Het Afscheid: wat doen we als het oude gedrag weer terug komt?
  • De Nieuwe start: welke concrete gedragsafspraken maken we?

 

Tijdens de Nieuwe start sluiten we af met de tien belangrijkste gedragsregels om de Droom te bereiken. We spreken voor het bedrijf eenvoudig in te voeren interventies af, die tijdens dagelijkse werkzaamheden (zonder grote investeringen) uitgevoerd kunnen worden, commitment voor deze interventies (zoals uitvoeren van enkele eenvoudige taakrisicoanalyses) en de betrokkenheid van alle medewerkers om elkaar aan te spreken op de tien gedragsregels. Deze tien veiligheidskernwaarden zijn:

  • We gebruiken pms’s.
  • Er gebeurt niets: FF snel.
  • We rijden en lopen veilig.
  • We werken aan orde & netheid.
  • Kritiek is gratis advies.
  • We respecteren veiligheidsregels.
  • We helpen elkaar.
  • We zijn niet eigenwijs.
  • We denken eerst, dan doen we.
  • We zorgen dat iedereen ‘s avonds ongedeerd naar huis kan.

Maatwerk

Ik wil benadrukken dat het toepassen van BBS altijd maatwerk is. Elke organisatie is anders en er bestaan geen organisaties die niet al het een en ander geregeld hebben op het gebied van veiligheid, wat zich vertaald in een eigen benadering rondom veiligheid. Daarom kan een BBS aanpak zonder inzicht in de huidige situatie wel eens lastig aansluiten op de bestaande (organisatie-)cultuur. Zo zal bijvoorbeeld bij een bedrijf met een sterke hiërarchie, het betrekken en inzetten van eigen medewerkers als veiligheidsambassadeurs, niet direct het gewenste effect hebben.

                                                                                                                                         

Geschreven door Davey Verbeek. Hij is hoger veiligheidskundige en Safety Cultureexpert bij D&F Consulting. Dit artikel is tevens gepubliceerd in het vakblad 'Safety!'. Download hier de publicatie.

 

Professioneel advies

Heeft u vragen naar aanleiding van dit artikel of wilt u meer informatie over veiligheidscultuurprogramma's of gedragsbeïnvloeding, neem gerust contact met ons op:

Neem contact met mij op

versturen

Of bel ons direct op

076 5040 340