Gedrag , Mindfulness en de LMRA (Blog)

08/02/19

Op maandag 23 maart 2009 verscheen het volgende bericht in Human Brain Mapping: Met hersengolven blunders voorspellen? Als mensen hun aandacht laten verslappen en op het punt staan een blunder te begaan, is dat aan hun hersengolven te zien.

Hersenonderzoekers van het Donders Institute van de Radboud Universiteit in Nijmegen hebben als eerste wetenschappers laten zien wat in ons brein gebeurt voorafgaande aan een fout, aldus de universiteit.

Als iemand door gebrek aan aandacht in de fout dreigt te gaan, worden de zogeheten alfagolven achter in het hoofd 25 procent sterker. Dat is een seconde voordat de fout wordt gemaakt, op te merken, aldus de onderzoekers. Ook in het middengebied van ons brein nemen de hersengolven toe. Deze symptomen horen juist bij een ontspannen toestand van het brein. Aan het toenemende ritme van de hersengolven is dus te zien dat de aandacht verslapt en een fout dreigt.

Aandacht richten

Helaas is bovenstaande techniek nog niet beschikbaar voor bedrijven. Tot die tijd zullen we moeten zorgen dat onze mensen met aandacht werken waardoor de kans op fouten en dus ongelukken minimaal is. Met aandacht werken is te trainen. Bewuste aandacht betekent dat we onze perceptie (datgene waaraan we betekenis geven in het moment) richten op een beperkt aantal stimuli in de omgeving (beelden, geluiden, gevoelens, geuren, smaken), binnen of buiten onszelf. Hierbij sluiten we andere bronnen van informatie buiten (selectieve aandacht) omdat we ons maar van één ding tegelijk bewust kunnen zijn. Dit proces verloopt via onze prefrontale cortex. Een mooie oefening hiervoor is het afwisselend richten van aandacht. Eerst richten we onze aandacht op een bepaald punt, bijv. een vlekje op de muur. Dit is gerichte aandacht. Vervolgens richten we onze aandacht op de periferie (je ogen zijn gericht op het vlekje op de muur, maar nu is je aandacht gericht op de omgeving van het vlekje. Dit noemen we verdeelde aandacht of perifere aandacht. Aandacht hoeft niet noodzakelijkerwijs gericht te zijn op het punt waarop onze ogen gericht zijn. Je kunt naar rechts kijken en toch kan je aandacht gericht zijn op iets links van je.

Werkgeheugen vol

Het valt nog niet mee om onze aandacht specifiek te richten. Als we niet oppassen, worden we steeds afgeleid en raakt ons werkgeheugen vol, bijvoorbeeld met stukjes informatie uit ons kortetermijngeheugen om een paar cijfers te onthouden, een stukje uit ons langetermijngeheugen om een werkwijze te herinneren, een gedachte en een stukje waargenomen omgeving uit onze zintuiglijke cortex.

Een vol werkgeheugen leidt tot verminderde aandacht en fouten. Autorijden en tegelijkertijd bellen vult ons werkgeheugen met onbewuste taken zoals sturen, schakelen en dergelijke, en bewuste gedachten over het telefoongesprek. In deze toestand is er in ons werkgeheugen nauwelijks nog ruimte over om onverwachte gebeurtenissen op de weg waar te nemen. Gevaarlijk dus, alleen zijn we er zo aan gewend dat we het niet meer als gevaarlijk ervaren.

Als ik brood snijd en ik ben in gedachten ergens anders, dan kan het zomaar gebeuren dat ik in mijn vingers snijd. Mijn werkgeheugen zit dan vol met gedachten, waardoor het onbewuste proces van brood snijden niet goed of te haastig wordt uitgevoerd. Als ik mijn aandacht richt op mijn handen dan loopt het brood snijden soepel.

Ondanks dat velen graag anders geloven is multitasking, het gelijktijdig uitvoeren van meerdere activiteiten, praktisch onmogelijk. Onze aandacht verspringt van de ene naar de andere taak, waardoor het lijkt of we de taken gelijktijdig uitvoeren. Bovendien krijgt ons brein last van het Stroop-effect dat ervoor zorgt dat gemakkelijke (onbewuste) taken eerst worden uitgevoerd en dan pas de moeilijkere. Dit noemt Kahneman cognitief gemak. Het gevaar dat hierbij ontstaat is dat risico’s niet de aandacht krijgen.

Optimale combinatie

Veiligheidsbewust gedrag komt voort uit een optimale combinatie van onderstaande bewustzijnsvormen:

  • Kennis en vaardigheden rondom taak en proces: getraind (geconditioneerd), zeker bij routinehandelingen.
  • Bewustzijnstoestand: waken, in de gradatie van alertheid in het huidige moment (lastig in de nachtdienst).
  • Aandacht selectief en afwisselend gericht op de taak die we uitvoeren (taakbewustzijn), op onszelf (zelfbewustzijn), op de fysieke omgeving om ons heen (risico’s en kansen) en op de sociale omgeving om ons heen (risico’s en kansen). Niet-routinehandelingen kunnen het best in stappen worden uitgevoerd. Waarbij voor iedere stap bewust wordt nagedacht over de werkwijze en mogelijke risico’s, bijvoorbeeld met behulp van een LMRA.
  • Bewustzijnsniveau: bewust van de werking van je eigen brein, bijv. de neiging om risico’s te onderschatten.

Mindful werken

Een techniek die ons leert om aandacht te richten is mindfulness. Mindfulness is een techniek of misschien meer een levenshouding die van oorsprong uit het boeddhisme komt, als onderdeel van het achtvoudige pad. Een ander woord voor mindfulness is achtzaamheid. Mindfulness is een vorm van meditatie waarin je de aandacht richt op geestelijke en fysieke sensaties van het moment zelf. In bredere zin is mindfulness een levenshouding waarin zowel negatieve als positieve ervaringen geaccepteerd worden.

De Amerikaan dr. Jon Kabat-Zinn haalde mindfulness uit haar boeddhistische context en ontwikkelde een acht weken durende training op basis van MBSR (Mindfulness Based Stress Reduction), in het Nederlands ook wel aandachttraining genoemd. MBSR en het afgeleide MBCT (Mindfulness Based Cognitive Therapy) worden ook toegepast bij de behandeling van depressie of piekerstoornissen.

De acht-weekse training bevat oefeningen rondom het loslaten van oordelen, geduld hebben, je overtuigingen kritisch bekijken, vertrouwen en zelfacceptatie. In organisaties komen we de mindfulness-trainingen ook tegen, in allerlei vormen. Medewerkers leren hierdoor bijvoorbeeld rustiger en aandachtiger een taak uit te voeren, met een perifere blik naar de werkplek te kijken, een zekere mildheid in communicatie en dialoog te betrachten en taken een voor een af te handelen. Regelmatig oefenen leidt tot een meer geconcentreerde werkhouding en minder afleiding.

Mindfulness heeft rechtstreekse positieve effecten op het (veiligheids)gedrag. Bishop (2004) concludeert dat het verhoogde bewustzijn door mindfulness bijdraagt aan een meer flexibele adaptieve respons op gebeurtenissen, ten opzichte van geautomatiseerde, ingeslepen en impulsieve reacties. Zhang et al., (2013) beschrijven in hun onderzoek onder 212 operators van een controlekamer van een kerncentrale dat er inderdaad significante positieve relaties zijn tussen mindfulness trainingen en veilig werken. De positieve effecten traden op bij het opvolgen van regels (compliance) en bij het proactief bijdragen aan een veiligere werkomgeving (participatie).

 

Gerd-Jan Frijters

Geschreven door Gerd-Jan Frijters, oprichter en eigenaar D&F Group B.V.

Gerd-Jan studeerde werktuigbouwkunde, bedrijfskunde, psychologie en NLP. Tevens is hij schrijver van het bekende boek Brainsafe® waarvan onlangs een nieuwe uitgave is verschenen: Brainsafe 2.0® Van hersenpan tot veiligheidsplan

 

Professioneel advies

Heeft u vragen naar aanleiding van dit artikel of wilt u meer informatie over veiligheidsgedrag, een verandertraject en/of leiderschapsontwikkeling, neem dan gerust vrijblijvend contact met ons op:

Neem contact met mij op

versturen

Of bel ons direct op

076 5040 340